Бүгін «Ақ жол» демократиялық партиясының Орталық кеңсесінде Ұлттық кеңес президиумы мен партияның парламенттік фракциясының бірлескен отырысы өтті. Отырысқа «Ақ жол» Демпартиясынан барлық деңгейдегі мәслихат депутаттары қатысты. Сәрсенбіге жоспарланған Демпартия Ұлттық кеңесінің пленумы қарсаңында қатысушылар Республика Конституциясының жаңа жобасын талқылап, Пленумға ұсынылатын ортақ ұстанымды қалыптастырды.
Отырыста партияның парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрамындағы және Конституциялық комиссиядағы жұмыстары, сондай-ақ Қызылордада өткен Құрылтайдың нәтижелері баяндалды.
Тек парламенттік реформа бойынша e-Gov және e-Otinish арналары арқылы азаматтар мен қоғамдық бірлестіктерден 600-ден астам ұсыныс түскені, ал конституциялық реформа бойынша 1600-ден астам ұсыныс мемлекеттік кеңесші Е. Қариннің жанындағы Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жолданғаны атап өтілді. «Ақ жол» Демократиялық партиясы жұмыс тобына 50-ден астам ұсыныс жолдаған. Конституциялық комиссия жұмысы басталғалы еліміздің түкпір-түкпірінен азаматтар мен ұйымдардан 2000-нан астам өтініш келіп түскені көрсетілді. Осылайша, Конституция жобасы «бір аптада» дайындалды деген пікірлер негізсіз деп бағаланды: талқылауға ұсынылған құжат – жұмыс топтарының жүздеген мүшесі мен мыңдаған азаматтардың ұжымдық еңбегінің нәтижесі.
Талқылауға Парламент Мәжілісінің депутаттары Қазыбек Иса, Серік Ерубаев, Олжас Нұралдинов, сондай-ақ онлайн режимде өңірлерден ақжолдық депутаттар қатысты: Алматы облыстық мәслихатының депутаты Сергей Горяной, Солтүстік Қазақстан облыстық мәслихатының депутаты Евгений Кинцель, Жамбыл облыстық мәслихатының депутаттары — «Ақ жол» Демпартиясы филиалының төрағасы Мұханбеталы Шалқарбеков пен Руслан Мырқалықов, Алматы қаласы бойынша «Ақ жол» Демпартиясы филиалы төрағасының орынбасары, кәсіпкер Асхат Қабашев, сондай-ақ кәсіпкер, Ұлытау облысы бойынша партия филиалының төрағасы Алибек Исин.
Талқылау қызығушылықпен өтті, жалпы жобаға, сондай-ақ жаңа Конституцияның бірқатар тұжырымдамалық шешімдеріне (бір палаталы Парламентке көшу, партиялық тізімдер, ұлттық мемлекеттіліктің сабақтастығы және т.б.) қолдау білдірілді.
Қазыбек Иса өз сөзінде Жаңа Конституцияда ұлттық мүдделер мен құндылықтарға ерекше назар аударылғанын, оның ішінде егемендікті қорғау, мемлекеттің унитарлық сипаты мен аумақтың бөлінбейтіндігі, мемлекеттің зайырлы сипаты, отбасы мен неке ұғымының жаңа анықтамасы сияқты ережелер қамтылғанын атап өтті. Ол Халық Кеңесін ең жоғары консультативтік орган ретінде бекітудің, сондай-ақ саяси жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ететін элемент ретінде вице-президент институтын енгізудің маңыздылығын ерекше атап көрсетті.
Барлық сөз сөйлегендер бір палаталы парламент, партиялық тізімдер бойынша сайлау және мемлекеттіліктің ұлттық сипаты жөніндегі ұсыныстар көптеген жылдар бойы «Ақ жол» Демократиялық партиясы тарапынан жарияланып, қорғалып келгенін атап өтті. Сондықтан Конституция жобасындағы бұл шешімдер партия басымдықтарына сәйкес қолдау тапты.
Сонымен қатар, жекелеген ескертулер айтылды. Евгений Кинцель бір құқық бұзушылық үшін адамды екі рет жазалауға болмайтыны туралы нормаға назар аударып, құқық бұзушылық тек жеке тұлғалар ғана емес, заңды тұлғалар да жасай алатынын атап өтті. Бұл ұсыныс кәсіпкерлерге қатысты маңызды деп саналды. Осыған байланысты нормада «тұлғалар» деп, жеке және заңды тұлғаларды қоса көрсетуді ұсынды.
Шыңғыс Риаханов Конституцияға инвестициялық тартымдылық пен бизнес-климатты жақсарту қағидаттарын енгізу қажет деп санайды. Бұл және басқа да редакциялық сипаттағы ұсыныстар Конституциялық комиссияның хатшылығына жолданады.
Пікірталастың қорытындысында Жаңа Конституцияның преамбулы тарихи сабақтастық қағидатына сүйене отырып, мемлекеттіліктің дұрыс бастауын айқындайтыны атап өтілді. Бұған дейін Қазақстан тәуелсіздігінің тарихын тек 1991 жылдан бастауға талпыныстар болған. 2016 жылы Білім министрлігі «Қазақстан тарихы» пәнінен бұрынғы тарихи кезеңдерді алып тастауды ұсынған кезде «Ақ жол» фракциясы бұл бастаманы қолдамай, мемлекеттіліктің мыңжылдық тамырлары – Алтын Орда мен Қазақ хандығын қамтитынын ескертті (https://akzhol.kz/kk/initiated-bills/migrated_3391). Нәтижесінде бастама қабылданбады. Жаңа Конституцияда тарихи сабақтастық қағидаты негізгі ұстанымдардың бірі ретінде бекітілген.
Парламент атауына қатысты мәселе парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобында талқыланған кезде, Ұлы даланың дала демократиясы дәстүрлеріне сүйене отырып, бұл атауды қолдануды тек «Ақ жол» Демпартиясы қолдағаны атап өтілді.
Сөз бостандығы нормасына қатысты пікірталаста Мәжілістегі әріптес Снежанна Имашева сөз бостандығы азаматтардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтірмеуі тиіс деген талапты бекітуді ұсынғаны айтылды. Партия бұл ұстанымды қолдайды, өйткені өткір пікірталастар дәлелдерге негізделуі тиіс және жеке басқа қатысты қорлауға жол берілмеуі керек.
Азаматтардың дербес деректерін қорғау, жеке меншік институтын, соның ішінде банк құпиясын қорғау мәселелері де талқыланды. 2025 жылғы қазанда бұл мәселе бойынша депутаттық сауал жолданғанын еске салды (https://akzhol.kz/kk/initiated-bills/memorgandard-bank-piiasn-bzu-zhnnde-talab-zasz). Банк операциялары, шоттар және қаржылық активтер жеке меншіктің ажырамас бөлігі болып табылады және Конституциямен қорғалуы тиіс.
Әр түрлі ерекше аумақтардың мәртебесіне қатысты пікірталастарға да тоқталып, олардың тәуелсіздік пен аумақтық тұтастыққа қатер төндірмейтіні, немесе бұл түсінбеушіліктен туындағаны, немесе әдейі арандатушылық екенін атап өтті. Бұл аумақтарда қолданыстағы заңнамада реттелмеген технологиялық жаңашылдықтар енгізіледі. Мысал ретінде АХҚО тәжірибесі келтірілді, онда ерекше құқықтық режим арқасында көптеген финтех-жобалар тартылды. 2018 жылы Қазақстанда криптовалюталардың айналымы мен реттелу қажеттілігі депутаттық сауал арқылы көтерілген, алайда сол кезде Ұлттық банк олардың айналымына тыйым салған. Соның салдарынан Қазақстан заманауи қаржы технологияларын дамытуда шамамен сегіз жылға артта қалды.
Сол сияқты Алатау аумағы да ерекше мәртебеге лайық, өйткені онда урбанистика, инфрақұрылым және инновациялар саласындағы жаңа технологияларды дамыту жоспарланған. Партияда пилотсыз ұшу жүйелерінің таныстырылымы өткен (Көлсай, Шарын шатқалы және басқа туристік нысандарды дамытуға арналған) (https://akzhol.kz/kk/blog/azhol-dempartiiasn-ortal-kesesnde-azastan-respublikasnda-pilotsz-aviaciial-zhjelerd-damtu-tarbnda-dgelek-stel-tt). Сарапшылардың бағалауынша, әлемде жыл сайын 3000-нан астам жаңа тауар мен технология түрі пайда болады, оларды жалпы заңнама аясында жедел реттеу өте қиын. Сондықтан елдің алдыңғы қатарлы технологиялармен бір толқында дамуына мүмкіндік беретін эксперименттік аумақтар қажет.
Ерекше аймақтар туралы норма Республика тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына қойылатын талаптардың өзгермейтіндігін қамтамасыз етеді.
Қызу талқылау нәтижесінде Парламенттегі және жергілікті мәслихаттардағы «Ақ жол» Демократиялық партиясының депутаттық фракциялары атынан партияның алдағы пленумында Ұлттық кеңеске Жаңа Конституция жобасын қолдауды және референдумға дайындық кезеңінде оны түсіндіру жұмыстарына барынша белсенді қатысуды ұсыну туралы шешім қабылданды.
