10 тамыз – Абай күніне орай Қазығұрт аудандық мәдениет сарайына қарасты Шарапхана ауылдық мәдениет үйінде ұлы ақын, ойшыл Абай Құнанбайұлының шығармашылық мұрасын насихаттауға арналған «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін» атты әдеби-танымдық кеш ұйымдастырылды. Әдеби кеш барысында Шарапхана ауылдық мәдениет үйінің директоры Қуатбеков Бақыт Абай Құнанбайұлының өмір жолы мен шығармашылығы туралы мазмұнды баяндама жасады. Кешке мәдениет үйінің кітапханашысы Қасымбекова Нұрзия, «Ақ әжелер» алқасының төрайымы Артықбаева Фарида және ақ жаулықты әжелер қатысып, ұлы ақынның өмірі мен шығармашылығы жайлы ойларын ортаға салып, Абайдың өлеңдерін мәнерлеп оқыды. Сонымен қатар жас оқушылар Абай атамыздың өлеңдері мен қара сөздерінен үзінділер оқып, ақынның тағылымды ойларын көпшілікке жеткізді. Әдеби-танымдық кештің шырайын «Ақ әжелер» алқасының орындауындағы Абайдың «Желсіз түнде жарық ай», «Көзімнің қарасы» әндері аша түсті. Кеш барысында Абай мұрасының тәрбиелік мәні кеңінен насихатталып, ұлы ақынның білімге, еңбекке, адамгершілікке үндейтін асыл ойлары дәріптелді. Абай күні – қазақ халқының рухани өміріндегі ерекше маңызы бар мерекелердің бірі. Бұл күн ұлы ақын, ойшыл, ағартушы, композитор Абай Құнанбайұлының туған күнімен байланысты аталып, оның мол мұрасын жаңаша зерделеуге, жас ұрпаққа танытуға және ұлттық сананы жаңғыртуға қызмет етеді. Абай – қазақ халқының рухани әлемін жаңа биікке көтерген, елдің болашағын білім мен еңбек, әділет пен адамгершілікпен байланыстырған ұлы тұлға. Оның шығармалары бүгінгі қоғам үшін де өзектілігін жоғалтқан жоқ.
Қазақстанда 10 тамыз Абай күні ретінде атап өтіледі. Бұл күн Абай Құнанбайұлының туған күніне орай белгіленіп, 2020 жылы ұлы ойшылдың 175 жылдық мерейтойы қарсаңында ресми мерекелік күн ретінде бекітілді. Бүгінде Абай күні тек белгілі бір тарихи тұлғаны еске алу күні ғана емес, ұлттық руханиятты жаңғыртуға, кітап оқуға, білімге ұмтылуға, адамгершілік құндылықтарды дәріптеуге үндейтін маңызды рухани датаға айналды. Абай Құнанбайұлы – қазақтың ұлы ақыны ғана емес, халқымыздың ой-санасының дамуына зор ықпал еткен философ, ағартушы, композитор және қоғам қайраткері. Ол қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаған тұлға ретінде ұлттық мәдениетті жаңа деңгейге көтерді. Абай шығармалары арқылы қазақ қоғамының кемшіліктерін ашық көрсетіп, халықты надандықтан арылуға, ғылым мен білімге ұмтылуға, адал еңбек етуге, адамдық қасиетті биік қоюға шақырды. Абай күнінің басты мәні – ұлы ойшылдың мұрасын құрметтеу ғана емес, оның идеяларын күнделікті өміріміздің рухани бағдаршамына айналдыру. Абайды оқу – өткен тарихты тану ғана емес, бүгінгі қоғамға сын көзбен қарап, ертеңгі күнге дұрыс бағыт таңдау. Себебі Абай көтерген мәселелердің көпшілігі уақыт өткен сайын өзектілігін жоғалтқан жоқ. Абайдың дүниетанымы бір ғана рухани арнадан қалыптасқан жоқ. Оның ой-пікірінің жетілуіне қазақ халқының ауыз әдебиеті мен халық даналығы, Шығыс мәдениеті, орыс әдебиеті және сол арқылы Еуропа мәдениеті үлкен әсер етті. Абай Шығыстың Фирдоуси, Науаи, Низами, Сағди сияқты ойшылдарының еңбектерінен сусындаса, Пушкин, Лермонтов, Крылов секілді орыс классиктерінің шығармаларын терең меңгеріп, қазақ тіліне аударды. Осы рухани ықпалдардың тоғысуы Абайдың кең тынысты, гуманистік дүниетанымының қалыптасуына жол ашты. Абайдың ерекшелігі – ол өзге халықтардың мәдениеті мен білімін қазақ қоғамының рухани дамуына қызмет еткізе білді. Ол әлемдік өркениеттен үйренуді ұлттық болмыстан бас тарту деп түсінген жоқ. Керісінше, халықтың өз болмысын сақтай отырып, ғылым мен білім арқылы алдыңғы қатарлы елдердің қатарына қосылуын қалады. Сондықтан Абай дүниетанымының басты ерекшелігі – ұлттық рух пен жалпыадамзаттық құндылықтардың үйлесімінде жатыр. Оның шығармаларынан қазаққа деген шексіз махаббатты да, бүкіл адамзатқа ортақ гуманистік көзқарасты да анық көруге болады.
Абай шығармашылығында білім мен ғылым ерекше орын алады. Ол халықтың дамуы мен елдің болашағын ең алдымен біліммен байланыстырды. Ақын үшін білім – жай ғана ақпарат жинау емес, адамның ой-өрісін кеңейтетін, оның қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыратын рухани күш. Абай жастарды уақытты бос өткізбеуге, өнер-білім үйренуге, ғылымға ұмтылуға шақырды. Ол надандықты халықтың дамуына кедергі келтіретін үлкен дерт ретінде бағалады. Сондықтан оның өлеңдері мен қара сөздерінде талап, еңбек, терең ой, ғылымға құштарлық сияқты қасиеттер ерекше дәріптеледі. Абай поэзиясы мен қара сөздерінің негізгі арқауының бірі – ғылым, білім және еңбек екені ресми мәдени-ағартушылық материалдарда да атап көрсетіледі. Бүгінгі технологиялық дәуірде бұл ойлардың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. Ақпарат көп болғанымен, оны саралай білетін, білімін қоғам игілігіне жұмсайтын саналы азамат қалыптастыру – кез келген мемлекеттің басты міндеттерінің бірі. Осы тұрғыдан алғанда, Абайдың ғылымға, білімге және үздіксіз ізденіске шақырған үндеуі қазіргі жастар үшін де маңызды. Абай дүниетанымында еңбек ерекше құндылық ретінде қарастырылады. Ол адам өміріндегі табыс пен берекенің негізін адал еңбектен іздеді. Еріншектік, бос мақтан, жеңіл жолмен пайда табуға ұмтылу сияқты жағымсыз қасиеттерді қатты сынады. Абайдың ойынша, еңбек – тек күнкөріс құралы ғана емес, адамды тәрбиелейтін күш. Еңбек арқылы адам тәжірибе жинайды, жауапкершілікті сезінеді, өз мүмкіндігін таниды. Ал еңбексіз өмір сүргісі келетін адам рухани тоқырауға ұшырауы мүмкін. Ойшыл қазақ қоғамының кейбір кемшіліктерін сынай отырып, әр адамды өз өміріне жауапкершілікпен қарауға шақырды. Оның пікірінше, халықтың өркендеуі әрбір азаматтың білімді, еңбекқор және саналы болуына тікелей байланысты. Абай еңбекті қоғамның әл-ауқаты мен дамуына бастайтын маңызды жол ретінде қарастырды.
Абай философиясындағы ең маңызды ұғымдардың бірі – «толық адам» идеясы. Бұл – рухани және адамгершілік тұрғыдан кемелденуге ұмтылған адамның бейнесі. Абай үшін адамды адам ететін нәрсе – оның байлығы немесе қоғамдағы қызметі ғана емес, ақылы, жүрегі, қайраты және адамдық қасиеті. Абайдың дүниетанымында ақыл, қайрат және жүректің үйлесімі маңызды орын алады. Ақыл адамға дұрыс жолды танытады, қайрат әрекет етуге күш береді, ал жүрек адамшылық пен мейірімнің бастауы ретінде көрінеді. Осы қасиеттер үйлесім тапқанда ғана адам кемелдікке жақындайды. «Толық адам» ұғымы бүгінгі қоғам үшін де аса маңызды. Қазіргі кезде адамнан тек кәсіби біліктілік емес, сонымен бірге адамгершілік, жауапкершілік, әділеттілік және қоғам алдындағы азаматтық ұстаным талап етіледі. Білімді, бірақ мейірімсіз адам немесе қайратты, бірақ әділетсіз адам қоғамға пайда әкеле алмайды. Сондықтан Абайдың толық адам туралы ілімі – тұлғаның жан-жақты дамуына негіз болатын рухани тұжырым. Абай шығармаларының басты мақсатының бірі – адамды адамшылыққа тәрбиелеу. Ол әділеттілік, рақым, мейірім, ұят, ар-ождан сияқты қасиеттерді жоғары қойды. Оның ойынша, қоғамның дамуы тек экономикалық жетістікпен өлшенбеуі тиіс. Нағыз өркениетті қоғам – адам қадірі жоғары, әділет үстем, азаматтар арасында өзара құрмет орныққан қоғам. Абай адам бойындағы жағымсыз қасиеттерді де ашық сынады.
Надандық, еріншектік, мақтаншақтық, өсек, өтірік және орынсыз бәсекелестік қоғамның ішкі бірлігіне зиян келтіретінін көрсетті. Оның бұл сыны біреуді кемсіту үшін емес, халықтың кемшілігін танып, оны түзетуге бағытталған еді. Абай үшін әділет – жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның өмір сүруінің басты қағидаты. Әділеттілік жоқ жерде сенім әлсірейді, ал сенім жоғалған жерде қоғамның берекесі кетеді. Сондықтан Абай мұрасы бүгінгі қоғамдық құндылықтармен де үндесіп жатыр. Абай дүниетанымында рухани тазалық пен имандылық мәселесі де маңызды орын алады. Ол дінді сыртқы рәсіммен ғана өлшемей, адамның ішкі жан дүниесімен, мінез-құлқымен және адамгершілік қасиетімен байланысты қарастырды. Ойшылдың түсінігіндегі шынайы имандылық – адамға мейірімді болу, әділетті сақтау, адал өмір сүру, өз ісіне жауапкершілікпен қарау. Ол дінді надандыққа немесе бөлінушілікке емес, адамды рухани жетілдіруге бастайтын күш ретінде түсінді. Абай шығармаларында дін, мораль және адамгершілік мәселелерінің өзара байланыста қарастырылуы оның философиялық ойларының тереңдігін көрсетеді. Абайдың дүниетанымын терең түсіну үшін оның «Қара сөздеріне» ерекше назар аудару қажет. Қырық бес сөзден тұратын бұл философиялық мұрада адам болмысы, тәрбие, білім, еңбек, мінез, қоғам, халықтың даму жолы және рухани құндылықтар туралы терең ойлар айтылады. «Қара сөздер» – белгілі бір уақыттың ғана емес, адамзатқа ортақ мәселелерді қозғайтын рухани мұра. Абай адам табиғатын терең зерттеп, адамның жақсы және жаман қасиеттерінің қайдан пайда болатынына ой жүгіртеді. Ол әрбір адамды өзін-өзі тануға, өз бойындағы кемшіліктерді көре білуге шақырады. Абайдың басты ерекшелігі де осында. Ол қоғамды өзгертуді талап етпес бұрын, адамның өзін өзгерту қажеттігін алға тартты. Егер әр адам өзінің мінезіне, ісіне, сөзіне жауапкершілікпен қараса, тұтас қоғам да өзгереді деген ой оның шығармаларының өн бойынан байқалады.
Абай күні жыл сайын аталып өткен сайын ұлы ойшылдың мұрасы тек мерекелік шаралардың аясында ғана қалмауы тиіс. Абайды дәріптеу – оның өлеңдерін жатқа айтумен немесе есімін ұлықтаумен шектелмейді. Абайды шын мәнінде тану – оның айтқан сөздерін өмірлік ұстанымға айналдыру. Бүгінгі қоғамда білімсіздік, жеңіл табысқа ұмтылу, жалған бедел, жауапсыздық, уақытты тиімсіз пайдалану сияқты мәселелер кездеседі. Мұндай жағдайда Абайдың еңбек, білім, адалдық және терең ой туралы тұжырымдары ерекше мәнге ие. Абай жастарды тек мамандық иесі болуға емес, ең алдымен саналы азамат болуға шақырады. Оның шығармаларындағы адамгершілік, ғылым, еңбек, әділет және рухани даму идеялары қазіргі ұрпақтың тәрбиесінде маңызды бағдар бола алады. Абай мұрасын зерттеу – ұлттық өткенімізді танумен қатар, болашаққа бағыт алу деген сөз. Абай күні – қазақ халқының рухани құндылықтарын ұлықтайтын, ұлттық сананы жаңғыртатын ерекше күн. Бұл күн бізге ұлы ойшылдың өмірі мен шығармашылығын еске түсіріп қана қоймай, оның мәңгілік идеялары туралы терең ойлануға мүмкіндік береді. Абайдың дүниетанымының негізінде білім мен ғылымға ұмтылу, адал еңбек ету, әділетті болу, мейірімділік таныту, рухани кемелдену және адамдық қасиетті сақтау идеялары жатыр. Оның «толық адам» туралы ілімі бүгінгі таңда да әрбір азаматтың жеке дамуы үшін маңызды рухани бағдар болып саналады. Ұлы ақынның мұрасы – өткеннің ескерткіші емес, бүгінгі және болашақ ұрпаққа арналған өмірлік мектеп. Сондықтан Абай күні – бір күндік мереке ғана емес, Абай айтқан асыл құндылықтарды күнделікті өмірде жүзеге асыруға үндейтін рухани тағылым. Абайды тану – өзіңді тану, Абайды оқу – ойыңды өсіру, ал Абай мұрасын ұлықтау – ұлттың рухани болашағына қызмет ету.
