Қазақстанда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен жүзеге асырылып жатқан саяси реформалардың маңызды бағытының бірі – жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін дамыту және ауыл әкімдерін тікелей сайлау институтын жетілдіру. Президент өз Жолдауларында халықтың мемлекеттік басқару ісіне қатысуын кеңейту, жергілікті биліктің жауапкершілігін арттыру және әкімдердің тұрғындар алдындағы есептілігін күшейту мәселелеріне ерекше назар аударып келеді.

Мемлекет басшысы: «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» қағидаты аясында мемлекеттік басқарудың барлық деңгейінде халықтың пікіріне сүйенетін тиімді жүйе қалыптастыру қажеттігін атап өтті. Осыған сәйкес ауыл әкімдерін тікелей сайлау – демократиялық жаңғырудың маңызды қадамдарының бірі болып табылады. Бұл бастама ауыл тұрғындарының өз елді мекенінің болашағына тікелей ықпал етуіне мүмкіндік беріп, жергілікті билік пен халық арасындағы өзара сенімді нығайтуға жол ашты. Президент тапсырмасына сәйкес сайланған әкімдердің басты міндеті – халықтың сенімін ақтау, тұрғындардың өмір сүру сапасын жақсарту, ауылдардың әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету, инфрақұрылымды жаңғырту және азаматтардың көтерген мәселелерін дер кезінде шешу. Әрбір әкім өзінің қызметінде ашықтық, әділдік және халықпен тұрақты диалог қағидаттарын басшылыққа алуы тиіс.

Осы саяси реформалардың аясында Сайрам ауданындағы Қайнарбұлақ ауылдық округінде әкім сайлауы өтіп, тұрғындардың басым дауысына ие болған Құралбеков Нұрсұлтан Рүстемұлы ауылдық округтің әкімі болып сайланды. Бұл – ауыл тұрғындарының еркін таңдауының нәтижесі әрі жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің тиімділігін арттыруға бағытталған мемлекеттік саясаттың нақты көрінісі. Жаңадан сайланған әкімді құттықтау мақсатында аудан әкімінің орынбасары Сержан Дауылбайұлы Қайнарбұлақ ауылдық округіне арнайы барып, жаңа басшыға аудан басшылығының ізгі тілегін жеткізді.

Кездесу барысында ауылдық округтің алдағы даму бағыттары кеңінен талқыланды. Атап айтқанда, әлеуметтік-экономикалық өсімді қамтамасыз ету, инженерлік және жол инфрақұрылымын жетілдіру, елді мекендерді абаттандыру, тұрғындарды сапалы ауыз сумен, табиғи газбен және электр энергиясымен қамтамасыз ету, кәсіпкерлікті дамыту, жаңа жұмыс орындарын ашу және халықтың әл-ауқатын арттыру мәселелері басты назарға алынды. Сонымен қатар тұрғындардың өтініштері мен ұсыныстарын уақытылы қарау, азаматтарды жеке қабылдауды тұрақты ұйымдастыру, мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыру және халықпен ашық әрі тиімді байланыс орнату жөнінде нақты міндеттер жүктелді.

Кездесу барысында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жүктеген міндеттерді сапалы орындау, мемлекеттік бағдарламалардың тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз ету және ауылдың тұрақты дамуына бағытталған жұмыстарды жүйелі жүргізу қажеттігі ерекше атап өтілді. Президент өз сөздерінде мемлекеттік қызметшінің басты міндеті – халыққа адал қызмет ету екенін бірнеше рет айтқан болатын. Осы қағидат жаңа әкім қызметінің негізгі ұстанымы болуы тиіс екені де кездесу барысында назардан тыс қалған жоқ.

Құралбеков Нұрсұлтан Рүстемұлы 1990 жылғы 6 ақпанда Шымкент қаласында дүниеге келген. 2012 жылы Шымкент қаласындағы Халықаралық гуманитарлық-техникалық университетін «Заңгер» мамандығы бойынша тәмамдаған.

Еңбек жолын 2019 жылы Сайрам ауданы Көлкент ауылдық округі әкімдігі аппаратында бас маман-заңгер қызметінен бастады. Мемлекеттік қызметте жинаған тәжірибесі барысында құқықтық мәселелерді шешу, мемлекеттік басқару және жергілікті атқарушы органдардың жұмысын ұйымдастыру бағытында кәсіби біліктілігін көрсетті.

2023 жылы Қайнарбұлақ ауылдық округі әкімінің орынбасары қызметіне тағайындалып, ауылдың әлеуметтік-экономикалық дамуына, мемлекеттік бағдарламаларды іске асыруға және жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің тиімді жұмыс істеуіне белсенді үлес қосты. Осы кезеңде ауыл тұрғындарының талап-тілектерін жақсы меңгеріп, өңірдің өзекті мәселелерімен етене танысты. 2025 жылғы 30 қыркүйектен бастап осы уақытқа дейін Сайрам ауданы әкімдігінің ұйымдастыру-инспекторлық жұмыс және аумақтық даму бөлімшесінде бас маман қызметін атқарып, аудан көлеміндегі ұйымдастыру жұмыстары мен мемлекеттік бағдарламалардың орындалуына жауапты бағыттардың бірінде еңбек етті.

Жергілікті басқару жүйесінде тәжірибе жинақтаған жас басшының жаңа қызметі ауылдық округтің одан әрі дамуына тың серпін береді деген сенім мол. Алдағы уақытта Қайнарбұлақ ауылдық округінде Президент тапсырмаларына сәйкес инфрақұрылымды жаңарту, инвестиция тарту, кәсіпкерлікті қолдау, ауыл шаруашылығын дамыту, әлеуметтік нысандардың жұмысын жетілдіру, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және елді мекендерді абаттандыру бағытындағы жұмыстар жалғасын табады.

Ауыл әкімдерін тікелей сайлау – халықтың мемлекет ісіне белсенді қатысуының нақты көрінісі. Бұл жүйе әкімдердің жауапкершілігін арттырып қана қоймай, тұрғындардың сенімі мен талап-тілегіне негізделген басқару мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді. Сондықтан Қайнарбұлақ ауылдық округінің жаңа әкімінің алдында тұрғындардың сенімін ақтап, Мемлекет басшысы айқындаған реформаларды табысты жүзеге асыру, халықтың тұрмыс сапасын жақсарту және ауылдың тұрақты дамуын қамтамасыз ету міндеті тұр.

Халық сенімі – үлкен жауапкершілік. Осы сенімді ақтау жолындағы жүйелі еңбек пен нақты нәтижелер Қайнарбұлақ ауылдық округінің әлеуметтік-экономикалық дамуына жаңа серпін беріп, тұрғындардың әл-ауқатын арттыруға негіз болмақ.

Қоғамдық қауіпсіздік пен тұрақтылық – кез келген мемлекеттің берік дамуының басты алғышарттарының бірі. Заң үстемдік құрған, азаматтардың құқықтары қорғалған және қоғамдық тәртіп сақталған ортада ғана адамдардың болашаққа деген сенімі артып, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына мүмкіндік кеңейеді. Осы ретте Төлеби ауданында қоғамдық тәртіпті сақтау, құқық бұзушылықтардың алдын алу және жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағытында жүйелі жұмыстар тұрақты түрде жүргізіліп келеді. Қазіргі таңда қоғам алдындағы маңызды міндеттердің бірі – заң талаптарын сақтау мәдениетін қалыптастыру және кез келген құқық бұзушылыққа бейжай қарамау. Бұл бағытта жүзеге асырылып жатқан «Заң және тәртіп» тұжырымдамасы қоғамның барлық мүшесін ортақ жауапкершілікке үндейді. Заңды құрметтеу тек құқық қорғау органдарының міндеті емес, ол – әрбір азаматтың күнделікті өміріндегі басты қағидаға айналуы тиіс.

Төлеби ауданында осы мақсатта полиция қызметкерлерінің қатысуымен қоғамдық тәртіпті сақтау және құқық бұзушылықтардың алдын алуға бағытталған бір нүктелік профилактикалық іс-шара ұйымдастырылды. Іс-шараның негізгі мақсаты – аудан аумағында құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, қоғамдық орындарда орын алуы мүмкін құқық бұзушылықтардың алдын алу және азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Профилактикалық шара барысында полиция қызметкерлері белгіленген аумақта қызмет атқарып, қоғамдық орындардағы жағдайды жіті бақылауда ұстады. Құқық бұзушылық жасауға бейім азаматтармен профилактикалық түсіндіру жұмыстары жүргізіліп, заң талаптарын сақтау қажеттілігі ескертілді. Мұндай жұмыстардың басты ерекшелігі – құқық бұзушылық орын алғаннан кейін әрекет етумен шектелмей, оның алдын алуға басымдық берілуінде.

Құқық бұзушылықтың алдын алу – қауіпсіз қоғам қалыптастырудың ең тиімді жолдарының бірі. Себебі қоғамдағы тыныштық пен тұрақтылық тек қылмыс жасалғаннан кейін оған жауап берумен емес, құқық бұзушылыққа әкелуі мүмкін себептер мен жағдайларды ерте кезеңде анықтап, тиісті профилактикалық шараларды қабылдаумен қамтамасыз етіледі. Іс-шара барысында жеке басын куәландыратын құжаттарды тексеру, күдік тудырған тұлғалар мен көлік құралдарын бақылау, қоғамдық қауіпсіздікке қатер төндіруі мүмкін құқық бұзушылықтардың жолын кесу бағытында тиісті жұмыстар атқарылды. Сонымен қатар полиция қызметкерлері тұрғындарға заң талаптарын түсіндіріп, қоғамдық орындарда өзін ұстау мәдениетіне, азаматтардың құқықтары мен міндеттеріне назар аударды.

Профилактикалық жұмыстардың тағы бір маңызды бағыты – жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Жол-көлік оқиғаларының алдын алу үшін жол қозғалысы ережелерін сақтау аса маңызды. Осыған байланысты іс-шара кезінде көлік жүргізушілерінің жол қозғалысы талаптарын орындауына бақылау күшейтіліп, жүргізушілер мен жаяу жүргіншілерге қауіпсіздік ережелерін сақтау жөнінде түсіндіру жұмыстары жүргізілді. Жол қауіпсіздігі – тек полицияның немесе жүргізушілердің ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Көлік жүргізушісі жылдамдықты сақтап, қауіпсіздік белдігін тағып, жол белгілеріне бағынса, ал жаяу жүргінші белгіленбеген жерден жолды кесіп өтпей, бағдаршам талаптарын орындаса, жолдағы қауіп-қатер де азая түседі. Сондықтан жол қозғалысы ережелерін сақтау – қарапайым талап қана емес, адам өмірі мен денсаулығын қорғауға бағытталған маңызды азаматтық міндет.

«Заң және тәртіп» қағидатының негізгі мәні де осында. Заң қоғам мүшелерінің барлығына ортақ болған кезде ғана әділеттілік орнығады. Заң талаптарының сақталуы – бір адамның немесе бір мекеменің ғана емес, әр азаматтың жауапкершілігі. Сондықтан қоғамдық тәртіпті сақтау ісінде полиция мен тұрғындардың өзара сенімі мен тығыз байланысы ерекше маңызға ие. Төлеби ауданында қауіпсіз қоғам қалыптастыру бағытындағы жұмыстар құқық қорғау органдарының қызметімен ғана шектелмейді. Қоғамдық қауіпсіздікке қол жеткізу үшін мемлекеттік органдар, жергілікті атқарушы билік, білім беру ұйымдары, қоғамдық ұйымдар және тұрғындар бірлесіп әрекет етуі қажет.

Әсіресе жастар арасында құқықтық сауаттылықты арттыру, отбасылық құндылықтарды нығайту, салауатты өмір салтын насихаттау және құқық бұзушылықтың алдын алу – ортақ міндет. Қоғамда құқық бұзушылыққа «нөлдік төзімділік» қағидатын қалыптастыру да маңызды. Бұл – кез келген заң бұзушылыққа немқұрайлы қарамау, ұсақ құқық бұзушылықтың өзі үлкен мәселеге ұласуы мүмкін екенін түсіну деген сөз. Қоғамдық орында тәртіп бұзу, жол қозғалысы ережесін елемеу, бөтеннің мүлкіне қол сұғу немесе басқа да заң талаптарын бұзу сияқты әрекеттерге көз жұма қарау – құқықтық мәдениетті әлсіретеді.

Сондықтан әрбір азамат өзінен бастап тәртіп орнатуға ұмтылуы керек. Заңды сақтау – жазадан қорқу емес, қоғам алдындағы жауапкершілікті сезіну. Өз құқығын білетін және өзгенің құқығын құрметтейтін азаматтар көбейген сайын қоғамдағы тұрақтылық та нығая түседі. Құқық қорғау органдарына деген сенім де қауіпсіз қоғам құрудың маңызды көрсеткіштерінің бірі. Полиция қызметкерлерінің халықпен ашық әрі тұрақты байланысы, профилактикалық шараларды түсіндіру бағытында жүргізуі, азаматтардың мәселелеріне назар аударуы – тұрғындардың құқық қорғау органдарына деген сенімін арттыруға ықпал етеді. Бүгінде полиция қызметінің негізгі бағыттарының бірі – тек құқық бұзушылыққа ден қою емес, оның алдын алу, азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және халықпен серіктестік орнату. Бұл ретте өткізілетін профилактикалық іс-шаралардың маңызы зор. Себебі мұндай жұмыстар полиция қызметкерлерінің аудан аумағындағы жағдайды бақылауда ұстауына, құқық бұзушылыққа бейім факторларды анықтауына және дер кезінде алдын алу шараларын қабылдауына мүмкіндік береді.

Қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету – үздіксіз жүргізілетін жұмыс. Осыған байланысты Төлеби аудандық полиция бөлімінің қызметкерлері алдағы уақытта да аудан аумағында құқық бұзушылықтардың алдын алу, қоғамдық тәртіпті сақтау және жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстарды тұрақты түрде жалғастырады. Қауіпсіз қоғам бір күнде қалыптаспайды. Ол заңды құрметтейтін, тәртіпті сақтайтын, өз құқықтары мен міндеттерін білетін азаматтардың ортақ ұстанымы арқылы қалыптасады. Ал бұл жолда құқық қорғау органдары мен қоғам арасындағы өзара сенім, ашық диалог және бірлескен іс-қимылдың маңызы ерекше.

Төлеби ауданында ұйымдастырылған бір нүктелік профилактикалық іс-шара – осы бағыттағы жүйелі жұмыстардың бір көрінісі. Мұндай шаралар арқылы құқық бұзушылықтың алдын алу ғана емес, тұрғындардың құқықтық мәдениетін арттыру, заң талаптарын құрметтеу және қоғамдық қауіпсіздікке деген ортақ жауапкершілікті қалыптастыру көзделеді. Заң үстемдік еткен жерде әділеттілік орнығады. Тәртіп сақталған жерде қауіпсіздік қамтамасыз етіледі. Ал қауіпсіздік пен әділеттілік орныққан қоғамда азаматтардың ертеңгі күнге деген сенімі артады. Сондықтан «Заң және тәртіп» қағидатын берік ұстану – Төлеби ауданында қауіпсіз әрі тұрақты қоғам қалыптастырудың ортақ негізі.

Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы азаматтардың жеке деректерін қорғауды мемлекеттің басты басымдықтарының бірі ретінде бекітті. Енді әр адамның жеке өмірінің қолсұғылмаушылығына және жеке ақпараттың заңсыз жиналуынан, өңделуінен, пайдаланылуынан немесе сақталуынан қауіпсіздігіне құқығы Конституцияның 21-бабымен кепілдендірілген. Бұл жаңашылдық Қазақстанның озық цифрлық мемлекет ретінде қауіпсіз дамуы үшін берік құқықтық негіз қалайды.

Қабылданған өзгерістердің стратегиялық маңызын Премьер-Министрдің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев атап өтіп: «Жасанды интеллект дәуірінде азаматтардың цифрлық құқықтарын қорғау – цифрлық мемлекетке деген сенімнің іргелі шарты. Бұл нормалардың конституциялық деңгейде бекітілуі қазақстандықтардың құқықтарын қорғауды сапалық жаңа деңгейге көтереді және жаңартылған Конституция технологиялардың тек адам игілігі үшін қызмет ететініне, ал заңның цифрлық әлемде әрбір азамат үшін сенімді қалқан болатынына кепілдік беретін қауіпсіз әрі әділ қоғам құруға жол ашады» – деді.

Жаңа конституциялық қағидаттарды кешенді іске асыру Цифрлық кодекс, Дербес деректер туралы заң және Жасанды интеллект туралы заң нормаларында көрініс табады. Атап айтқанда, жеке деректердің өзіндік ұғымын оған идентификаторларды қосу арқылы заңнамалық тұрғыдан нақтылау қарастырылған. Сонымен қатар, ақпаратты автоматтандырылған өңдеуге қатаң талаптар енгізу, сондай-ақ азаматтарға eGov Mobile мобильді қосымшасы арқылы деректерді өңдеуге берген келісімін кез келген уақытта қайтарып алу мүмкіндігін беру көзделеді.

Мемлекеттік және жеке платформалардың қауіпсіздігін түбегейлі арттыру үшін 100 мыңнан астам қолжетімділігі шектеулі дербес деректер жазбасын өңдейтін операторлар үшін міндетті биометриялық аутентификация енгізілді. Азаматтарға жеке ақпаратты жою, анонимдеу және өңдеуді шектеу құқықтары ресми түрде бекітілді, сондай-ақ өңдеу мақсаттарына қол жеткізілгеннен кейін оны сақтау мерзімдеріне қатаң талаптар қойылды.

Заңнаманы одан әрі дамыту дербес деректерді қорғаудың ең заманауи технологиялық құралдарын, соның ішінде жасыру және хэштеу құралдарын енгізуді көздейді. Мемлекет ақпараттық жүйелер арасындағы қауіпсіз интеграцияға басымдық бере отырып, мемлекеттік дерекқорлардан ақпарат жиынтығын тікелей жүктеп алуды шектеуге ниетті.

Бұдан бөлек, елімізде дербес деректердің ірі операторларына нақты жіктеу енгізіліп, олардың тізілімі жасақталуда. Операторлар енді деректерді өңдеу процестері басталғанға дейін мемлекетті алдын ала хабардар етуге, сондай-ақ қауіпсіздік инциденттері мен деректердің сыртқа кету фактілері туралы уәкілетті органды және азаматтарды дереу хабардар етуге міндетті.

УВАЖАЕМЫЕ КАЗАХСТАНЦЫ!
С 1 июля 2026 года вступила в силу Конституция Республики Казахстан, принятая на республиканском референдуме 15 марта 2026 года. Волеизъявлением народа Казахстана заложены основы нового этапа конституционного развития страны.

Конституция Республики Казахстан 1995 года утратила силу.

Вступление в силу нового Основного закона является историческим этапом в развитии государства и закрепляет обновлённую конституционную модель, основанную на верховенстве Конституции, усилении гарантий прав и свобод человека, укреплении правовой определённости, повышении ответственности государственной власти и расширении участия граждан в управлении государством.

Конституция существенно обновила и расширила основополагающие принципы деятельности Республики Казахстан. Впервые к ним отнесены защита Суверенитета и Независимости, соблюдение прав и свобод человека, обеспечение верховенства закона и порядка, укрепление общенационального единства, повышение благосостояния народа, продвижение идеи ответственного, созидательного патриотизма, развитие общественного диалога, утверждение ценностей трудолюбия, прогресса, знаний, формирование высокой экологической культуры, сохранение историко-культурного наследия, поддержка национальной культуры.

Суверенитет, Независимость, унитарность, территориальная целостность, форма правления Республики Казахстан остаются неизменными.

Впервые на конституционном уровне определены стратегические ориентиры развития государства – развитие человеческого капитала, образования, науки и инноваций как основы долгосрочного развития Республики Казахстан.

Конституция закрепляет верховенство Конституции как Основного закона государства, его высшую юридическую силу и прямое действие на всей территории Республики Казахстан. Все законы и иные нормативные правовые акты подлежат принятию исключительно на основе и во исполнение Конституции и не могут ей противоречить.

Положения о действии закона во времени, которые ранее были закреплены в числе принципов правосудия,  получили конституционный статус в качестве одной из основ конституционного строя, а запрет придания обратной силы законам, вводящим новые обязанности, ухудшающим положение граждан либо устанавливающим или усиливающим ответственность, стал общеобязательным для всех государственных органов и должностных лиц.

Расширен перечень вопросов, подлежащих регулированию конституционными законами, включая правовой статус и деятельность Қазақстан Халық Кеңесі, правовой статус столицы, организацию высших органов государственной власти, Конституционный Суд, судебную систему, специальные правовые режимы и иные вопросы государственного устройства. Это обеспечивает повышенную стабильность их правового регулирования.

Учреждён Қазақстан Халық Кеңесі как высший представительный орган народа, наделённый правом законодательной инициативы, что усиливает участие общества в формировании государственной политики. Сформирована новая модель законодательной власти и перераспределены полномочия между государственными институтами.

Существенно обновлена модель защиты прав человека. Конституция изменила модель защиты прав человека, закрепив ключевые гарантии уголовного судопроизводства не как принципы деятельности суда, а как неотъемлемые права каждого человека, обязательные для соблюдения всеми государственными органами с момента фактического ограничения свободы. В их числе – право на защиту с момента фактического задержания, судебный контроль за ограничением свободы, запрет произвольного задержания, право хранить молчание и не свидетельствовать против себя и близких родственников (так называемые «правила Миранды»), а также презумпция невиновности.

Впервые на конституционном уровне закреплены обязанность государства возмещать вред, причинённый незаконными действиями государственных органов и должностных лиц, право на защиту интеллектуальной собственности, гарантии цифровых прав, включая защиту персональных данных и цифровую безопасность, а также экологическая ответственность государства и граждан.

С вступлением в силу новой Конституции Конституционный Суд Республики Казахстан продолжит осуществлять конституционный контроль, обеспечивая верховенство новой Конституции, защиту её высшей юридической силы и единообразное понимание конституционных ценностей.

Вступление в силу новой Конституции знаменует начало нового этапа конституционного развития Республики Казахстан, в котором высшей ценностью государства остаются человек, его достоинство, права и свободы, а верховенство Конституции служит прочной основой устойчивого развития, законности и справедливости.

Конституционный Суд Республики Казахстан поздравляет всех граждан Республики Казахстан с вступлением в силу новой Конституции и началом нового этапа конституционного развития нашей страны.

ҚҰРМЕТТІ ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАР!

2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді.

Қазақстан халқының ерік білдіруімен еліміздің конституциялық дамуының жаңа кезеңінің негізі қаланды.

1995 жылғы Қазақстан Республикасы Конституциясының күші жойылды.

Жаңа Ата Заңымыздың күшіне енуі – мемлекет дамуындағы тарихи кезең және Конституция үстемдігіне, адам құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерін күшейтуге, құқықтық айқындылықты нығайтуға, мемлекеттік биліктің жауапкершілігін арттыруға, сондай-ақ азаматтардың мемлекет ісін басқаруға қатысуын кеңейтуге негізделген жаңа конституциялық үлгіні бекітеді.

Конституция Қазақстан Республикасы қызметінің негізгі қағидаттарын едәуір жаңартып, кеңейтті. Бұлардың қатарына Егемендік пен Тәуелсіздікті қорғау, адам құқықтары мен бостандықтарын сақтау, заң мен тәртіп үстемдігін қамтамасыз ету, жалпыұлттық бірлікті нығайту, халықтың әл-ауқатын арттыру, жауапты әрі жасампаз отаншылдық идеясын ілгерілету, қоғамдық диалогты дамыту, еңбексүйгіштік, прогресс және білім құндылықтарын бекіту, жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру, тарихи-мәдени мұраны сақтау және төл мәдениетті қолдау алғаш рет енгізіліп отыр.

Қазақстан Республикасының Егемендігі, Тәуелсіздігі, унитарлығы, аумақтық тұтастығы және басқару үлгісі өзгермейді.

Мемлекеттің стратегиялық даму бағдарлары – адам капиталын, білімді, ғылым мен инновацияны Қазақстан Республикасының ұзақ мерзімді дамуының негізі ретінде дамыту конституциялық деңгейде алғаш рет айқындалды.

Ата Заңымыз Конституция үстемдігін мемлекеттің Негізгі Заңы ретінде, оның ең жоғары заңды күшін және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында тікелей қолданылуын бекітеді. Барлық заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілер тек Конституцияның негізінде, сондай ақ оны орындау мақсатында қабылдануға және оған қайшы келмеуге тиіс.

Бұған дейін сот төрелігі қағидаттарының қатарында бекітіліп келген заңның уақыт тұрғысынан қолданылуы туралы ережелер конституциялық құрылыс негіздерінің бірі ретінде конституциялық мәртебеге ие болды. Азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын, жауаптылықты белгілейтін немесе күшейтетін заңдардың кері күшіне тыйым салу барлық мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар үшін жалпыға бірдей міндетті талап ретінде бекітілді.

Конституциялық заңдармен реттелетін мәселелердің тізбесі кеңейтілді. Олардың қатарына Қазақстан Халық Кеңесінің құқықтық мәртебесі мен қызметі, астананың құқықтық мәртебесі, жоғары мемлекеттік билік органдарының ұйымдастырылуы, Конституциялық Сот, сот жүйесі, арнаулы құқықтық режимдер және мемлекеттік құрылыстың өзге де мәселелері енгізілді. Бұл олардың құқықтық реттелуінің тұрақтылығын арттыруды қамтамасыз етеді.

Қазақстан Халық Кеңесіне заң шығару бастамасы құқығы беріле отырып, халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган ретінде құрылды. Бұл қоғамның мемлекеттік саясатты қалыптастыру ісіне қатысуын күшейтеді. Заң шығарушы биліктің жаңа үлгісі жасалып, мемлекеттік институттар арасында өкілеттіктер қайта бөлінді.

Адам құқықтарын қорғау үлгісі елеулі түрде жаңартылды. Конституция қылмыстық сот ісін жүргізудегі негізгі кепілдіктерді сот қызметінің қағидаттары ретінде емес, бас бостандығы нақты шектелген сәттен бастап барлық мемлекеттік органдар сақтауға міндетті әрбір адамның ажырамас құқықтары ретінде бекітті. Олардың қатарында нақты ұсталған сәттен бастап қорғалу құқығы, бас бостандықтың шектелуіне сот бақылауы, негізсіз ұстауға тыйым салу, сұрақтарға жауап бермеу құқығы, өз-өзіне және жақын туыстарына қарсы айғақ бермеу құқығы («Миранда қағидалары»), сондай-ақ кінәсіз презумпциясы бар.

Мемлекеттің мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды өтеу міндеті, зияткерлік меншікті қорғау құқығы, дербес деректерді қорғау мен цифрлық қауіпсіздікті қоса алғанда,  цифрлық құқықтарға кепілдіктер, сондай-ақ мемлекет пен азаматтардың экологиялық жауапкершілігі конституциялық деңгейде алғаш рет бекітілді.

Жаңа Конституцияның күшіне енуімен Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты жаңа Конституция үстемдігін, оның ең жоғары заңды күшін және конституциялық құндылықтардың бірыңғай түсінілуін қамтамасыз ете отырып, конституциялық бақылауды жалғастыра береді.

Жаңа Конституцияның күшіне енуі Қазақстан Республикасының конституциялық дамудағы жаңа кезеңінің басталғанын білдіреді. Бұл кезеңде адам, оның қадір-қасиеті, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы болып, Конституция үстемдігі орнықты дамудың, заңдылық пен әділдіктің берік негізі бола береді.

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты Қазақстан Республикасының барша азаматтарын жаңа Конституцияның күшіне енуімен және еліміздің конституциялық дамуының жаңа кезеңінің басталуымен құттықтайды.

Новая Конституция Республики Казахстан закрепила в качестве одного из ключевых государственных приоритетов защиту персональных данных граждан. Теперь право каждого человека на неприкосновенность частной жизни и безопасность личной информации от незаконного сбора, обработки, использования или хранения гарантировано статьей 21 Конституции. Это нововведение формирует прочную правовую основу для безопасного развития Казахстана как прогрессивного цифрового государства.

Стратегическую значимость принятых изменений подчеркнул заместитель Премьер-министра – министр искусственного интеллекта и цифрового развития Жаслан Мадиев, отметив, что «в эпоху искусственного интеллекта защита цифровых прав граждан является фундаментальным условием доверия к цифровому государству. По его словам, закрепление этих норм на конституционном уровне поднимает защиту прав казахстанцев на качественно новый уровень и открывает путь к созданию безопасного и справедливого общества, где обновленная Конституция выступает гарантом того, что технологии будут служить исключительно во благо человека, а закон станет надежным щитом для каждого гражданина в цифровом мире».

Комплексная реализация новых конституционных принципов найдет свое отражение в нормах Цифрового кодекса, Закона о персональных данных и Закона об искусственном интеллекте. В частности, предусматривается законодательное уточнение самого понятия персональных данных за счет включения в него идентификаторов. Вместе с этим предусматривается введение строгих требований к автоматизированной обработке информации, а также предоставление гражданам возможности в любой момент отозвать свое согласие на обработку данных через мобильное приложение eGov Mobile.

Для кардинального повышения безопасности государственных и частных платформ внедрена обязательная биометрическая аутентификация для операторов, которые осуществляют обработку более 100 тысяч записей персональных данных ограниченного доступа. За гражданами официально закреплены права на удаление, анонимизацию и ограничение обработки личной информации, а также установлены жесткие требования к срокам ее хранения после того, как цели обработки были достигнуты.

Дальнейшее развитие законодательства предусматривает внедрение самых современных технологических средств защиты персональных данных, включая инструменты маскирования и хэширования. Государство намерено ограничить прямую выгрузку массивов информации из государственных баз данных, сделав главный приоритет на безопасную интеграцию между информационными системами.

Кроме того, в стране вводится четкая классификация и формируется реестр крупных операторов персональных данных. Сами операторы теперь обязаны заблаговременно информировать государство о начале процессов обработки данных, а также незамедлительно уведомлять уполномоченный орган и граждан обо всех фактах инцидентов и утечек безопасности.

2026 жылғы 15 наурыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы 1 шілдеден бастап күшіне енді.

Негізгі жаңашылдықтардың қатарында мемлекеттiң ең жоғары құндылықтары болып табылатын адамды, оның өмiрiн, құқықтары мен бостандықтарын қорғау мәселесін ерекше атап өткен жөн.

«Адамды басты құндылық ретінде тану және адам құқықтарының басымдығы идеялары бүкіл Конституцияның мазмұны арқылы көрініс табады. Олар негізгі қоғамдық институттардың барлығына енгізіліп, мемлекет пен азаматтар үшін басты бағдарларды айқындайды. Негізгі заң терең конституциялық жаңғырудың негіздерін бейнелейді және мемлекеттің одан әрі дамуының берік іргетасы болып табылады», – деп Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев атап өтті.

Тәуелсіз Қазақстан тарихында алғаш рет Конституцияның Кіріспесінде адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұлжытпай сақтау қағидаты жарияланды. Сонымен қатар II бөлімнің атауы да «Негізгі құқықтар, бостандықтар және міндеттер» болып өзгертіліп, адам құқықтарының басым рөлін тағы бір мәрте айқындады.

Негізгі заңда адамның өмір сүру құқығы барынша абсолютті түрде бекітілген. Дәл осы құқық әр адамға туғаннан тиесілі болғандықтан, ажырамас әрі айырылмайтын құқық ретінде танылады.

Бұл – барлық құқықтардың негізі, өмір сүру құқығынсыз өзге де бостандықтар мен құқықтардың болуы мүмкін емес. Мемлекет тарапынан өмір сүру құқығына берілетін кепілдік – ешкімнің адамды өз бетінше өмірінен айыра алмайтындығында.

Адам өмірін ең жоғары құндылық ретінде жариялаған Қазақстан осыдан 5 жыл бұрын халықаралық міндеттемелерді өз мойнына алып, кейін 2022 жылы өлім жазасын жойды. Бұл қағидат жаңа Конституцияда нақты бекітілген.

Негізгі құқықтар бөлімінде кінәсіздік презумпциясына айрықша мән берілген. Сот оның кінәсін дәлелдегенге дейін адам қоғам алдында әуел бастан кінәсіз деп танылуға тиіс.

Бұл – өркениетті ұстаным. Осы арқылы адам мерзімінен бұрын қоғамдық айыптаудан қорғалып, оның абырой-беделі сақталады.

Конституцияның осы бөлімінде әділдік пен жазаның сәйкестігіне қатысты халықаралық қағидаттарға кепілдік беріледі. Мұндағы негізгі қағидаттардың бірі – бір құқық бұзушылық үшін адамды қайтадан жауапкершілікке тартуға жол бермеу.

Конституцияда адамның негізгі бостандықтарының бірі ретінде өзіне, жақын туыстарына қарсы айғақ бермеу және өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті болмау құқығы нақты көрсетілген.

Дәл осындай қағида діни қызметкерлерге де қатысты. Олар тәубе ету кезінде өзіне сеніп айтылған мәліметтерді жария етуге міндетті емес.

Негізгі заңда іргелі құқықтармен тікелей байланыстырылған бұл норма, өзін-өзі айыптауға жол бермейтін конституциялық тосқауыл ретінде қызмет етеді әрі адамды озбырлықтан қорғайды.

Сондай-ақ, Конституцияда жеке басына қол сұғылмаушылыққа, әділ сотқа қатысты кепілдіктер күшейтіліп, сөз бостандығына қатысты ережелер нақтыланған.

Сонымен қатар сот шешімінсіз адамды тұрғын үйінен айыруға ғана емес, оны тұрғын үйден шығаруға да жол берілмейтіні жеке бекітілген.

«Осы жаңашылдықтардың барлығы Қазақстан азаматтарына жаңа Конституцияда бекітілген іргелі құқықтар мен бостандықтарға кепілдік берілетінін көрсетеді. Алайда оларды пайдалану үлкен жауапкершілікті талап етеді. Бұл азаматтық жауапкершіліктің жоғары деңгейін, заңға, қоғам мүддесіне және өзге адамдардың құқықтарына құрметпен қарауды білдіреді. Еркіндік пен жауапкершілік арасындағы осы тепе-теңдік сақталған жағдайда ғана әділетті, құқықтық әрі өркендеген мемлекет құру мүмкін болады. Сондықтан әрбір азамат өз құқықтарын біліп, оларды қорғап қана қоймай, заңдылықты нығайту мен елдің дамуына қосатын өз үлесін де терең сезінуі маңызды», – деп Артур Ластаев атап өтті.

1 июля вступила в силу Конституция Республики Казахстан, принятая на республиканском референдуме 15 марта 2026 года.

Среди ключевых новелл необходимо выделить защиту высших ценностей государства, которыми являются человек, его жизнь, права и свободы.

«Идеи человекоцентричности и приоритета прав человека проходят через всю Конституцию. Они встраиваются во все основные общественные институты, определяют ориентиры для государства и граждан. Основной закон отражает основы глубокой конституционной модернизации и является фундаментальным базисом дальнейшего развития государства», – подчеркнул Уполномоченный по правам человека Артур Ластаев.

Впервые в истории независимого Казахстана в Преамбуле Конституции декларируется неукоснительное соблюдение прав и свобод человека и гражданина. Переименован также и сам раздел II «Основные права, свободы и обязанности», что в очередной раз подчеркивает первостепенную роль прав человека.

В Основном законе право человека на жизнь максимально абсолютизировано. И именно оно признается неотъемлемым и неотчуждаемым, так как принадлежит каждому от рождения.

Это основа основ всех прав, без него другие свободы просто бы не существовали. Гарантия права на жизнь государством заключается в том, что никто не может произвольно ее лишиться.

Казахстан, провозгласивший жизнь человека наивысшим приоритетом, 5 лет назад взял на себя международные обязательства, а затем, в 2022 году, отменил смертную казнь. И этот постулат четко прописан в новой Конституции.

В разделе основных прав во главе угла стоит презумпция невиновности. Человек в глазах общества по умолчанию должен считаться невиновным, пока суд не признает его вину.

Это цивилизованный подход. Тем самым человек защищен от преждевременного общественного осуждения, а его репутация сохранена.

В этом же разделе Конституции гарантируются международные принципы справедливости и соразмерности наказания. И краеугольным камнем здесь является недопустимость повторного наказания за одно и то же деяние.

Среди основных свобод человека в Конституции черным по белому высечено право не давать показания против себя, своих близких и не доказывать свою невиновность.

То же самое касается и священнослужителей в отношении доверившихся им на исповеди.

Эта норма, будучи прямо связанной в Основном законе с фундаментальными правами, служит конституционным заслоном от самообвинения, защищая от произвола.

В Конституции также усилены гарантии личной неприкосновенности, на справедливый суд, детализированы положения по свободе слова.

Отдельно закреплена недопустимость без решения суда не только лишения жилища, но и выселения из него.

«Все эти новеллы свидетельствуют о том, что гражданам Казахстана гарантированы фундаментальные права и свободы, закрепленные в новой Конституции. Но пользование ими – большая ответственность. Это предполагает высокую степень гражданской ответственности, уважение к закону, интересам общества и правам других людей. Только при соблюдении этого баланса между свободой и ответственностью возможно построение справедливого, правового и процветающего государства. Поэтому каждому гражданину важно не только знать и защищать свои права, но и осознавать свою роль в укреплении законности и развития страны», – подчеркнул Артур Ластаев.

Бүгін жаңа Конституциямыз күшіне еніп, ел дамуының жаңа белесін бастайды.

Ата Заң – елдігіміздің айғағы, тәуелсіздігіміздің тұғыры, халқымыздың бірлігі мен татулығының, азаматтарымыздың құқығы мен бостандығының басты кепілі.
Ата Заңда айқындалған асыл қағидалар өмірде өз көрінісін тауып, Әділетті, қуатты әрі өркендеген Қазақстанды бірге құруға жол ашсын!
*****
Сегодня 1 июля 2026 года – исторический день для Казахстана.
Новая Конституция вступает в силу, открывая новую страницу в развитии государства.
Основной закон – это фундамент доверия между государством и обществом, гарантия прав граждан и ориентир для будущих поколений.
Пусть принципы, закрепленные в Основном законе, станут реальной основой для сильного, справедливого и успешного Казахстана.

P.S.: Сурет AI көмегімен жасалған.
Изображение сгенерировано с помощью AI.