16 мая 2026 года в городе Туркестан состоялась торжественная церемония запуска проекта по искусственному увеличению осадков. Казахстан стал первой страной региона, перешедшей к практическому применению технологий искусственного дождя. Проект направлен на повышение уровня наполнения водохранилищ и обеспечение водными ресурсами сельскохозяйственных территорий на юге страны. Полномасштабная реализация стартует 17 мая 2026 года.

Технология призвана снизить последствия засухи и дефицита воды для сельскохозяйственных территорий Туркестанской области общей площадью более 911 тысяч гектаров пахотных земель. Проект реализуется при международном сотрудничестве с Национальным центром метеорологии ОАЭ, обладающим многолетним опытом в сфере технологий модификации погоды и искусственного увеличения осадков с конца 1980-х годов.

В церемонии приняли участие Заместитель Премьер-министра – Министр искусственного интеллекта и цифрового развития РК Жаслан Мадиев, Президент Всемирной метеорологической организации ООН, Генеральный директор Национального центра метеорологии ОАЭ Абдулла Ахмед Аль-Мандус, Посол ОАЭ в Казахстане Мухаммад Саид Мухаммад Аль-Арики, а также аким Туркестанской области Нуралхан Кушеров.

«Казахстан делает практический шаг к формированию новой системы климатической устойчивости. Впервые в регионе запускается проект такого масштаба в сфере технологий искусственного увеличения осадков. Для нас это начало формирования современной климатической инфраструктуры, основанной на науке, международном партнерстве и цифровых технологиях. Проект реализуется совместно с ведущими мировыми экспертами и создает основу для трансфера технологий и подготовки казахстанских специалистов», – отметил заместитель Премьер-министра – министр искусственного интеллекта и цифрового развития Жаслан Мадиев.

По международным оценкам, технологии искусственного вызова дождя способны повышать количество осадков на 10–20% по сравнению с естественным фоном. Подобные технологии активно применяются в Китае, США, ОАЭ, Франции и Саудовской Аравии.

Проект реализуется локально в районах с повышенной потребностью в воде, прежде всего на сельскохозяйственных территориях. Выбор зон проведения работ осуществляется совместно со специалистами метеорологических служб и профильных государственных органов с учетом погодных условий, экологической ситуации и потребностей в водообеспечении. Технология носит локальный характер воздействия, радиус которого не превышает 5 километров, и не связана с формированием масштабных погодных явлений. Для проведения работ используются реагенты на основе солей, применяемые в международной практике технологий искусственного увеличения осадков.

Ожидается, что реализация проекта позволит повысить эффективность водообеспечения сельскохозяйственных территорий, снизить ущерб от засухи и поддержать рост урожайности. Потенциальный экономический эффект оценивается до 35 млрд тенге в год.

В рамках сотрудничества специалисты Национального центра метеорологии ОАЭ проводят обучение специалистов Туркестанской области технологиям модификации погоды, включая метеорологов, пилотов, инженеров и профильных специалистов. Также рассматривается возможность масштабирования технологии в других регионах Казахстана и закладывают фундаментальную базу для создания собственных климатических технологий.

В реализации проекта принимают участие Министерство искусственного интеллекта и цифрового развития, Министерство водных ресурсов и ирригации, Министерство иностранных дел, Министерство культуры и информации, Министерство обороны, Министерство сельского хозяйства, Министерство транспорта, Министерство финансов, Министерство экологии и природных ресурсов, Министерство энергетики, Министерство по чрезвычайным ситуациям, Акимат Туркестанской области, Комитет гражданской авиации, «Казаэронавигация», «Казгидромет».

В Туркестанской области реализуется масштабный международный проект «Ecoculture-Eurasia», направленный на выведение агропромышленного комплекса региона на новый уровень. Современный тепличный комплекс, строящийся на территории Келесского района, станет одним из крупнейших закрытых агропромышленных объектов не только в Казахстане, но и в Европе. Этот мега-проект является стратегической инициативой, нацеленной на укрепление продовольственной безопасности всей страны, индустриализацию сельского хозяйства и повышение экспортного потенциала.

Основное направление проекта – производство экологически чистых томатов. Официальный запуск комплекса запланирован на август. Уже на первом этапе на площади более 51 гектара произведено 27 тысяч тонн продукции. При полной реализации проекта площадь теплиц будет расширена до 500 гектаров. Планируется, что к 2030 году комплекс выйдет на полную мощность и будет производить до 240 тысяч тонн продукции в год. Этот объем позволит не только полностью обеспечить внутренний рынок, но и значительно увеличить экспорт.

Проект реализуется в рамках поручений Главы государства по развитию АПК, снижению импортозависимости и усилению продовольственной безопасности. За счет внедрения современных технологий планируется повысить производительность сельского хозяйства и поднять его на новый индустриальный уровень.

Общая стоимость инвестиционного проекта составляет 42 млрд тенге. Финансирование обеспечивает Банк развития Казахстана. В настоящее время строительные ведутся интенсивные работы, полностью подведена необходимая инфраструктура: комплекс обеспечен электроэнергией, газом и водой.

Теплица будет оснащена современным оборудованием из Нидерландов. Производственный процесс полностью автоматизирован: регулирование температуры, полив, освещение и питание растений осуществляются через цифровые системы управления. Также внедрена технология капельного орошения, позволяющая эффективно использовать водные ресурсы.

В рамках проекта ожидается создание более 1000 рабочих мест. При выходе на полную мощность число постоянно занятых сотрудников увеличится. Особое внимание уделяется обучению и повышению квалификации местных жителей, что будет способствовать укреплению кадрового потенциала региона.

Произведенная продукция будет ориентирована как на внутренний, так и на внешний рынки. Основным экспортным направлением определены регионы Сибири и Дальнего Востока России. Это позволит Казахстану усилить свои позиции на рынке тепличной продукции и войти в число региональных лидеров.

Партнером проекта выступает агрохолдинг «ЭКО-культура» – одна из крупнейших международных компаний в сфере производства тепличных овощей. На данный момент продолжается строительство административно-бытовых корпусов, складов и объектов производственной инфраструктуры. Ряд ключевых технических объектов уже введен в эксплуатацию.

В целом, проект «Ecoculture-Eurasia» – это инициатива высокой стратегической значимости, которая придаст импульс социально-экономическому развитию Туркестанской области и выведет сельское хозяйство на новый технологический уровень. Данный проект является ярким отражением конкретных результатов по модернизации аграрного сектора Казахстана.

Бүгін Мақтаарал ауданы, Бірлік ауылдық округіне қарасты Алғабас елді мекенінде 7 мамыр – Отан қорғаушылар күніне орай сенбілік ұйымдастырылды.

Іс-шара барысында ауыл аумағын абаттандыру жұмыстары жүргізіліп, шарбақтар сырланып, айнала шөптерден тазартылды. Бұл игі бастама елді мекеннің тазалығы мен көркеюіне өз үлесін қосты.

Аталған сенбілікке “Ауыл” партиясының Мақтаарал ауданы бойынша аумақтық ұйымның төрағасы, аудандық мәслихат депутаты Бексұлтан Абзал Ермаханұлы, “Бірлік” бастауыш партия ұйымының төрағасы Асқар Елшеев және партия белсенділері белсене қатысып, ортақ іске жұмыла кірісті.

Мұндай шаралар ауыл тұрғындарын бірлікке шақырып, туған жерге деген жанашырлықты арттыруға ықпал етеді.

Түркістан қаласындағы №33 жалпы білім беретін «Келешек» мектебінің бітіруші түлектері «Түлектердің ағаш егу» эко-челленджін өткізді. Игі бастама аясында мектеп ауласына көшеттер отырғызылды. Түлектердің бұл бастамасы – жас ұрпақтың экологиялық мәдениетін қалыптастырып қана қоймай, мектеппен байланысын нығайтатын тағылымды шаралардың бірі болмақ.

Биыл аталған білім ордасынан 28 дарынды түлек үлкен өмірге жолдама алмақ. Олардың қатарында Хақназар Шеріпхан «Алтын белгі» иегері атанса, Жасұлан Пернехан «Үздік аттестат» иегері. Сонымен қатар, мектеп шәкірттері білім мен спорт саласында да жоғары жетістіктерге қол жеткізген. Атап айтқанда, Арафат Молдағалиев 2025 жылы Беларусь елінде өткен «Даму кубогы» халықаралық турниріне қатысып, ел намысын қорғаған. Ал Расул Досан өз білімінің арқасында Дания елінде ұйымдастырылған халықаралық деңгейдегі байқауларда үздік нәтижелер көрсеткен.

Түркістан облысында туризмді дамыту бағытында жаңа әрі ауқымды жоба жүзеге асырылуда. Кентау қаласына қарасты Хантағы ауылындағы көркем тау бөктерінде заманауи капсулалық демалыс орындары алғаш рет бой көтеруде.

Қазіргі таңда «Хантау» демалыс аймағының құрылысы қарқынды жүргізілуде. Жоба туристерге қолайлы жағдай жасап, өңірдің тартымдылығын арттыруға бағытталған. Жалпы құны шамамен 1 млрд теңгені құрайтын бұл бастама аймақтың туристік әлеуетін жаңа деңгейге көтермек.
Жоспар бойынша демалыс аймағы бір мезетте 200-ден астам келушіні қабылдай алады.

Сонымен қатар, ай сайын 20 мыңға жуық туристке қызмет көрсету көзделуде. Бұл жоба ішкі туризм мен кіру туризмін дамытуға серпін беріп қана қоймай, жаңа жұмыс орындарының ашылуына да ықпал етеді.

Сондай-ақ, инвестор тарапынан инфрақұрылымды дамытуға ерекше мән берілуде. Атап айтқанда, су үстінен көпір салынып, 6 шақырымға дейін электр желілері тартылған. Бұл жұмыстар алдағы уақытта осы аумақта кәсіп бастаймын деген азаматтарға қолайлы жағдай жасап, жаңа жобалардың жүзеге асуына негіз болады.

Аталған демалыс аймағы табиғат аясында сапалы демалыс ұсынатын бірегей орынға айналып, өңір туризмінің жаңа орталығы болары сөзсіз.

Сарыағаш ауданында «Заң мен тәртіп: қауіпсіз болашақ үшін» тақырыбында жастармен кездесу өтті. Іс-шараның негізгі мақсаты – жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыру, заңға деген құрметті арттыру, қоғамдық тәртіпті сақтау және салауатты өмір салтын насихаттау.

Кездесуге «Қазақстан КВН Одағы» республикалық жастар қоғамдық бірлестігінің президенті, «Құрмет» орденінің иегері Есентүгел Елеукен арнайы қатысып, жастармен еркін форматта пікір алмасты. Ол өмірлік тәжірибесімен бөлісіп, жастарды жауапкершілікке, отансүйгіштікке және заң талаптарын қатаң сақтауға шақырды.

Мұндай мазмұнды кездесулер жастардың құқықтық сауаттылығын арттырып қана қоймай, олардың қауіпсіз болашаққа деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.

Сонымен қатар, Есентүгел Елеукен жастармен бірге ағаш егу акциясына қатысып, қоршаған ортаны қорғау және жасыл аймақтарды көбейтуге бағытталған игі бастаманы қолдады.

Түркістан қаласында «Қарашық» өзенінің аумағында «Мөлдір бұлақ» жалпыұлттық экологиялық акциясы аясында сенбілік өтті. Іс шара –қоршаған ортаны қорғауға, су көздерінің тазалығын сақтау және тұрғындар арасында экологиялық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған.

Акцияға Түркістан қаласы әкімінің орынбасары Мадияр Әліпов, Түркістан қалалық мәслихатының төрағасы Ғаппар Сәрсенбаев пен Түркістан қаласының прокуроры Кәукен Нәрікбаев және қалалық ардагерлер кеңесінің төрағасы Қыдырәлі Рысбеков арнайы қатысты. Сонымен қатар, игі шараға жалпы саны 300-ге жуық адам жұмылдырылып, тазалық шарасы ұйымдастырылды.

Акция аясында өзен жағалауын тазарту, тұрмыстық қалдықтарды жинау, қоқыстарды арнайы орындарға шығару және аумақты абаттандыру жұмыстары жүргізілді. Сондай-ақ, жасыл желектерді күтіп-баптау, аумақты ретке келтіру жұмыстары атқарылды. Сенбілікке белсенді қатысқан азаматтарға алғыс білдіріліп, арнайы сый-сыяпаттар табысталды.

Мемлекет басшысы 2020 жылғы 1 қыркүйектегі «Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі» атты жолдауында республика көлімінде 2 млрд ағаш отырғызуды тапсырған. Аталған тапсырмаға сәйкес, облыстың орман қоры жерлеріне 2021-2027 жылдары 110 мың гектарға 170 млн көшет егу жұмыстары бойынша арнайы кешенді жоспар бекітілген. Бүгінде 2021-2025 жылдары аралығында 96 мың гектар жерге 146 млн түп көшет егілді. Жоспар 116 пайызға артығымен орындалды. Бұл туралы Түркістан облысының әкімі Нұралхан Көшеровтің төрағалығымен өткен аппарат мәжілісінде айтылды.

Облыс басшысы жауапты басқарма басшысы мен аудан, қала әкімдеріне көктемгі ағаш егу жұмыстарын жүйелі ұйымдастырып, бекітілген жоспардың толық әрі сапалы орындалуын қамтамасыз етуді тапсырды. Сонымен қатар кейбір аудандарда суару жүйелері мен қоршау жұмыстарының төмен деңгейде жүргізіліп жатқанын сынға алып, көшет отырғызу сапасын күшейтуді жеткізді.

Жиында көктемгі ағаш егу жұмыстарына дайындық барысы туралы облыстық табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасының басшысы Ғалымжан Төлепов баяндама жасап, алдағы жоспарларын атап өтті. Оның айтуынша, 2026-2027 жылдары аралығында қалған 14 мың гектар жерге, 24 млн түп көшет егу жұмыстары толығымен атқарылады. Биылғы наурыз айында 13 600 гектар жер жырту жұмыстары жүргізіледі деп жоспарланған.

2025 жылы облыстағы орман шаруашылығы мекемелеріне қарасты 22 тұқымбақта 30 миллионға жуық көшет өсіріліп, ормандарды толықтыруға 10 миллионнан астам көшет егілді.

Мемлекет басшысының Жолдауына сәйкес, елді мекендерді көгалдандыру аясында облысқа 1,1 млн көшет отырғызу тапсырылған. Өткен жылы 1 065 139 түп көшет егілді. Ал 2026 жылға 1 млн көшет отырғызу жоспарланып отыр. Қазіргі таңда 312 мың көшет аудан-қалаларға таратылған. Көктемгі маусымға дайындық аясында 374 гектар жер қамтылып, суару жүйелері 80 пайызға, қоршау жұмыстары 84 пайызға қамтылған.

Облыс әкімінің тапсырмасына сәйкес 13 аудан, қала әкімдіктерінде жер бөлініп, тұқымбақтар ашылды.

Биыл Наурызнама аясында 23 наурыз – Тазару күніне орай жаппай ағаш отырғызу және тазалық акциялары өткізілді. Нәтижесінде 46 гектар жерге 32 256 түп көшет отырғызылып, 821 гектар аумақ тазартылып, 1032 тонна қоқыс шығарылды.

Сондай-ақ Түркістан қаласы маңында 30 мың гектар аумақта «Жасыл белдеу» қалыптастыру жобасы жүзеге асуда. Қазіргі таңда оның 29 544 гектары мемлекеттік орман қоры санатына енгізілген. 2026 жылғы жоспарға сәйкес, көктемде 100 гектарға 294,1 мың түп сексеуіл, ал күзде 9 415 гектар аумаққа 776 мың түп жапырақты ағаш көшеттері отырғызылады.

Жасыл белдеуде отырғызылған көшеттерді суғаруға арналған 390 дана су ұңғымалары жұмыс істейді. Биыл олардың 60-ының насосын жөндеу жоспарланған.

Оған қоса, әуежай жолы бойындағы су жүйелері қысқы маусымда толық тазаланып, вегетациялық кезеңдерге дайындық жұмыстары атқарылды.

Отырғызылған ағаштарды жазғы ыстық ауа-райында бірыңғай суғаруды қамтамасыз ету мақсатында тамшылатып суғару жүйелерін жаңарту және қосымша 4 дана бассейнге қуаттылығы сағатына 80-120 м3 болатын су айдағыш құрылғыларын орнату жоспарлануда.

Алдағы уақытта, Түркістан қаласы айналасы мен облыс көлеміндегі көгалдандыру жұмыстары тұрақты жалғасады.

Қоршаған ортаны қорғау – адамзат алдындағы ең маңызды міндеттердің бірі. Табиғаттың тепе-теңдігі бұзылған сайын, оның салдары қоғам өмірінің барлық саласына әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, елімізде жүзеге асырылып жатқан «Мөлдір бұлақ» экологиялық акциясының мәні ерекше.

Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев халыққа үндеу жариялап, «Мөлдір бұлақ» экологиялық акциясын бастап берді.
Бұл бастама тек табиғатты тазартуға бағытталған шара ғана емес, ол – экологиялық сана мен мәдениетті қалыптастыратын маңызды қадам.

Аталған акция Мемлекет басшысы бастамашы болған «Таза Қазақстан» бағдарламасы аясында жүзеге асырылуда. Бағдарламаның басты мақсаты – ел аумағындағы экологиялық ахуалды жақсарту, табиғи ресурстарды сақтау және халықтың табиғатқа деген жауапкершілігін арттыру. Ал «Мөлдір бұлақ» акциясы осы мақсаттарды нақты істер арқылы жүзеге асыруға бағытталған.

Акцияның ерекшелігі – оның тәрбиелік маңызында. Бұлақ көздерін аршу, өзен-көлдерді тазарту жұмыстары арқылы адамдар табиғаттың қадірін тереңірек түсіне бастайды. Әсіресе, жас ұрпақ үшін мұндай шаралар үлкен өнеге. Табиғатты қорғау – тек міндет емес, ол – өмір салты екенін ұғындыру осы акцияның басты жетістіктерінің бірі.

Түркістан облысында бұл бастама кең көлемде жүзеге асырылып келеді. Өңірде бұлақ көздерін тазарту, олардың айналасын абаттандыру, ағаш отырғызу сияқты жұмыстар жүйелі түрде жүргізілуде. Бұл шаралар тек экологиялық жағдайды жақсартып қана қоймай, халықтың өмір сүру сапасын арттыруға да ықпал етуде. Таза ауа, мөлдір су – денсаулықтың кепілі екені белгілі.

Түлкібас ауданында өткен іс-шаралар – осы бастаманың жарқын үлгісі. Табиғи байлыққа бай бұл өңір Қаратау мен Алатау тауларының түйіскен тұсында орналасқан. Мұнда көптеген өзендер мен бұлақтардың бастауы бар. Сондықтан әрбір су көзі – жергілікті халық үшін аса маңызды ресурс.

Акция аясында тарихи маңызы бар «Әулие бастау» бұлағы тазартылып, оның айналасы көркейтілді. Бұл бұлақ ұзақ жылдар бойы ауыл тұрғындарын сумен қамтамасыз етіп келеді. Оның суы егістік алқаптарын суаруға пайдаланылып, ауыл шаруашылығының дамуына үлес қосуда.

Мұндай табиғи нысандарды сақтау – экологиялық қана емес, экономикалық тұрғыдан да маңызды.
Сонымен қатар, Төлеби ауданында да ауқымды жұмыстар атқарылды. Бірнеше ауылдық округтерде бұлақтар тазартылып, олардың табиғи арналары қалпына келтірілді. Бұл жұмыстарға тұрғындар, еріктілер және түрлі сала мамандары белсенді қатысып, ортақ іске жұмыла кірісті. Мұндай бірлік пен ынтымақ – қоғамдағы экологиялық мәдениеттің қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.

«Мөлдір бұлақ» акциясы Тазару күнімен қатар ұйымдастырылуы да символдық мәнге ие. Бұл – жаңару мен тазалықтың белгісі. Осындай игі шаралар арқылы ұлттық құндылықтар мен заманауи экологиялық көзқарас үйлесім тауып, қоғамда жаңа мәдениет қалыптасуда.

Жалпы алғанда, бұл акция аясында алдағы уақытта мыңдаған бұлақ көзін ашу жоспарланған. Ал «Таза Қазақстан» бағдарламасы шеңберінде миллиондаған ағаш отырғызылып, жүздеген мың адам экологиялық шараларға қатысуда. Бұл – елімізде табиғатты қорғау ісінің жаңа деңгейге көтерілгенінің айқын дәлелі.
Қорытындылай келе, «Мөлдір бұлақ» акциясы – табиғатқа деген жанашырлықтың нақты көрінісі.

Әрбір тазаланған бұлақ, әрбір отырғызылған ағаш – келешек ұрпаққа қалдырылған баға жетпес мұра. Сондықтан табиғатты қорғау – әр азаматтың қасиетті борышы. Таза табиғат – жарқын болашақтың кепілі.

Қазақстанда экологиялық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған ауқымды бастамалардың бірі – «Мөлдір бұлақ» акциясы. Бұл игі шара Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашылық еткен «Таза Қазақстан» жалпыұлттық бағдарламасы аясында жүзеге асырылуда. Акцияның негізгі мақсаты – ел аумағындағы су көздерін тазарту, табиғатты қорғау және халық арасында экологиялық жауапкершілікті арттыру.

Аталған бастама әсіресе Түркістан облысы аумағында кеңінен қолдау табуда. Өңірде бұлақ көздерін ашу, өзен-көлдерді қоқыстан тазарту және айналасын абаттандыру жұмыстары жүйелі түрде жүргізілуде. Бұл жұмыстар тек табиғатты қорғауға ғана емес, сонымен қатар ауыл шаруашылығы мен халықтың тұрмыс сапасын жақсартуға да үлкен әсер етуде.

Акцияның «Наурызнамадағы» маңызды күндердің бірі – Тазару күнімен тұспа-тұс келуі оның маңызын арттыра түседі. Бұл күні табиғатты тазарту, қоршаған ортаны күтіп-баптау дәстүрі кеңінен насихатталады. Соның нәтижесінде тұрғындар табиғатқа жанашырлықпен қарап, ортақ іске белсене атсалысуда.

Мәселен, Түлкібас ауданында өткен экологиялық іс-шара ерекше ауқымымен көзге түсті. Табиғаты көркем бұл өңір Қаратау мен Алатау тауларының түйіскен жерінде орналасқан. Мұнда жеті өзен бастау алып, жүзге жуық бұлақ халық игілігіне қызмет етуде. Осындай табиғи байлықты сақтау – басты міндеттердің бірі.

Іс-шара барысында «Әулие бастау» бұлағының көзі тазартылып, айналасы абаттандырылды. Бұл бұлақ 1940 жылдан бері халыққа қызмет етіп келеді және бірнеше елді мекенді сумен қамтамасыз етеді. Атап айтқанда, ондаған гектар егістік жер мен жүзден астам тұрғын үй осы су көзіне тәуелді. Сондықтан мұндай табиғи ресурстарды сақтау – өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін аса маңызды.

Сонымен қатар, Төлеби ауданында өткен акция барысында Зертас және Көксәйек ауылдық округтеріндегі бұлақтар тазартылып, олардың арналары ашылды. Бұл шараға жергілікті тұрғындармен қатар еріктілер, жастар және ардагерлер белсенді қатысты. Мұндай бірлескен жұмыстар қоғамда экологиялық мәдениетті қалыптастыруға үлкен ықпал етеді.

Жалпы алғанда, «Мөлдір бұлақ» акциясы аясында Түркістан облысында 1500-ге жуық бұлақ көзін ашу жоспарланған. Ал «Таза Қазақстан» бағдарламасы шеңберінде өңірде 1,3 миллионға жуық адам қатысып, 1 миллионнан астам ағаш көшеті отырғызылған. Бұл көрсеткіштер халықтың табиғатқа деген жанашырлығының артқанын айқын көрсетеді.

Қорытындылай келе, «Мөлдір бұлақ» экологиялық акциясы – табиғатты қорғау жолындағы маңызды әрі қажетті қадам. Бұл бастама тек бүгінгі күннің емес, болашақ ұрпақтың игілігі үшін жасалып жатқан игі іс. Әрбір азамат қоршаған ортаны қорғауға өз үлесін қосса, еліміздің табиғаты одан әрі көркейіп, экологиялық жағдайы жақсара түсері сөзсіз.